Seks, drank en weglopers: familieonderzoeken leggen het leven in de Koloniën bloot

Op zoek naar nazaten van de Koloniën bij het Drents Archief
Nazaten die het archief induiken, kunnen opmerkelijke inkijkjes in de levens van hun voorouders verwachten © RTV Drenthe
Naar schatting stamt 1 op de 16 Nederlanders af van paupers die in de Koloniën van Weldadigheid leefden. Nazaten die het archief induiken, kunnen opmerkelijke inkijkjes in de levens van hun voorouders verwachten.
Diefstal van gewassen van het land, vecht- en scheldpartijen en stiekem naar de kermis; hoe goed Johannes van den Bosch ook zijn best deed de kolonisten te verheffen, er bleven altijd herrieschoppers die zich niet aan zijn strenge regels wilden houden.
Schrijver Wil Schackmann schreef onder andere de boeken De Strafkolonie, De Proefkolonie en De Kinderkolonie. Hij heeft zijn website vol staan met uitspraken van tuchtzaken in de Koloniën van Weldadigheid. Het geeft volgens hem een mooi inkijkje in het koloniale bestaan, de omgangsvormen en het taalgebruik. Kortom, een schat aan informatie.

Hardleerse dame

Zo beschouwd is het Drents Archief in Assen de schatkamer. Schackmann voelt zich er als een vis in het water. Met een witte doos vol documenten komt hij aanzetten. "Dit zijn de verslagen van tucht van de koloniën Frederiksoord en Wilhelminaoord. En dan gaan we zoeken naar de tuchtraad van 21 juli 1838", zegt hij tegen Cor Trompetter, kolonistennazaat die onderzoek doet naar zijn familiegeschiedenis.
Op die zaterdag 183 jaar geleden stond Catharina Francina Puper in het beklaagdenbankje, een voormoeder van Trompetter. "Zo'n tuchtraad duurt de halve zaterdagmiddag", weet Schackmann. "Bij zo'n tuchtraad kwam van alles aan de orde. Van dronkenschap tot ongehoorzaamheid. Gehoorzaamheid was heel belangrijk op de kolonie."
Sterker nog, het is het fundament onder het hele idee van Johannes van den Bosch. De armelui, wezen en bedelaars die uit het hele land naar onder meer Frederiksoord, Wilhelminaoord en Veenhuizen toekomen worden onderworpen aan een streng regime. Er moet hard gewerkt worden, kinderen moeten naar school en een grote mond wordt nergens geduld. De orde en regelmaat moeten ervoor zorgen dat de kansloze mensen zich nuttig maken en verheven worden tot goede burgers. Degenen die daar het meest bedreven in zijn worden beloond met meer vrijheden.
Ommerschans
Gesticht voor bedelaars binnen de Ommerschans uit 1819, getekend door J. Van Genk © Rijksmuseum Amsterdam

Familieonderzoek

Vrijheden zaten er niet in voor Catharina Puper en haar latere man Isaac Beun, krijgt Trompetter uitgelegd door Schackmann. "Ik ben al vrij lang bezig met het onderzoek", zegt Trompetter. "De stamboom van de familie Beun is al een keer door iemand anders uitgezocht. Ik vind het zelf heel mooi om van Will te horen hoe de familie in elkaar gezeten heeft en wat ze allemaal met elkander meegemaakt hebben."
Trompetter krijgt het verdict van zijn voorouder onder ogen. Catharina Francina Puper wordt onzedelijke omgang met Isaac Beun verweten. Als gevolg daarvan is ze zwanger geraakt, Isaac ontvlucht de kolonie. "Zij wordt voor onbepaalde tijd verbannen naar de strafkolonie op de Ommerschans. En onbepaalde tijd, is echt onbepaalde tijd", zegt Schackmann.
De Ommerschans, opgezet in 1819, was een van de niet-vrije koloniën. Later volgen ook het Vlaamse Merksplas en wordt het voor weeskinderen opgerichte gesticht in Veenhuizen bestemd voor overtreders van de regels. Ook hier moet gewerkt worden, er zijn alleen geen kleine eigen boerderijtjes, maar grote hoeves en spinnerijen en weverijen.
Familieonderzoek naar paupers levert mooie inkijkjes op in het verleden

Hoe loopt het af met Catharina?

Anderhalve maand nadat Catharina te horen heeft gekregen dat ze naar Ommerschans wordt gestuurd, duikt haar minnaar Isaac Beun weer op. Ook voor hem zwaait er wat. Zijn vluchtpoging wordt ook bestraft met een enkeltje Ommerschans. "Het is helemaal niet verstandig om een verliefd jong stel allebei naar de zelfde plek te verbannen. Daar kwam natuurlijk steeds meer toestand van", zegt Schackmann.
Toch was het voor pauper Puper misschien wel haar redding. "Catharina was nogal wat vlotjes", weet Trompetter inmiddels. "Haar libido was groter dan haar lerend vermogen. Ze kwam tot drie keer toe ongehuwd zwanger voor de tuchtraad. Uiteindelijk heeft Isaac Beun, een van de waarschijnlijke vaders, besloten met haar te trouwen en zo is het toch nog een beetje goed gekomen met Catharina."
En wat is het algemene beeld dat Trompetter heeft, nu hij twee familiegeschiedenissen bij elkaar ziet komen? "Het is niet allemaal ellende. Maar als je de families bij elkaar pakt, dan zie je toch wel heel wat drank en bedelarij en mensen die toch aan de onderkant van de samenleving zijn blijven hangen."
TV Drenthe zendt deze week iedere avond een reportage uit over de Koloniën van Weldadigheid in het programma Drenthe Nu. Inwoners, betrokkenen, buitenstaanders en kenners van Johannes van den Bosch vertellen over het pad naar de werelderfgoedstatus en leggen uit wie Johannes van den Bosch was en wat zijn ideeën waren.

💬 WhatsApp ons!
Heb jij een tip voor de redactie? Stuur ons een bericht, foto of video via WhatsApp: +31651568886 of mail naar redactie@rtvdrenthe.nl