Provinciale Staten handelden niet in WMD-debacle Indonesië

Behoud van de politieke coalitie op het provinciehuis was belangrijker dan de escalerende Indonesische drinkwaterprojecten van de Waterleiding Maatschappij Drenthe (WMD) te controleren of een halt toe te roepen. Dat staat in een onderzoek dat Provinciale Staten liet uitvoeren naar haar eigen rol in de Indonesië-kwestie van de WMD.
De onderzoeker nuanceert wel: de Staten hebben maar beperkte mogelijkheden om bij te sturen en werden niet goed geïnformeerd over het miljoenendebacle bij de WMD. Maar de mogelijkheid om bij te sturen en door te vragen gebruikte de Staten niet.

Conclusie van het onderzoek luidt dat Provinciale Staten (PS) beter hadden moeten en kunnen sturen en controleren dan ze hebben gedaan. Dat staat in het rapport van John Smits van Arena Consulting. De provincie Drenthe is 50 procent aandeelhouder van de WMD. Via dat aandeelhouderschap hadden de Staten meer invloed uit kunnen oefenen op de buitenlandse avonturen van de WMD.

Miljoenenmislukking
De activiteiten van de WMD in Indonesië liepen uit op een grote mislukking. Er zijn vele miljoenen geïnvesteerd die vervolgens moesten worden afgeboekt; bij het waterbedrijf 13 miljoen euro. Verantwoordelijk voor alle buitenlandse projecten was voormalig directeur Karst Hoogsteen. Hij besliste zelf wat en hoeveel werd geïnvesteerd in Indonesië, zonder dat de eigen raad van commissarissen er weet van had. 

Wat in 1999 bescheiden begint als een persoonlijke missie als ontwikkelingshulp van toenmalig directeur Hoogsteen, groeit uit tot tal van dochterondernemingen om drinkwaterprojecten in Indonesië uit te voeren. De WMD steekt er 30 miljoen euro in en de Rijksoverheid 10 miljoen euro.

Rare bestuursstructuur
De provincie Drenthe was, zowel in de algemene vergadering van aandeelhouders (ava) als raad van commissarissen (rvc) van de WMD, vertegenwoordigd via één lid van Gedeputeerde Staten. De commissaris van de koning(in) was op persoonlijke titel bestuursvoorzitter van de Stichting Waterprojecten Oost-Indonesië (SWOI), terwijl de directeur van de WMD ook secretaris was van de SWOI.

Een rare constructie, want wie controleerde nou wie vraagt Smits zich in het rapport af. Over de structuur en rollen worden destijds vooral door oppositiepartij CDA kritische vragen gesteld, maar alles blijft zoals het is.

Staten doen niks met alarmerende signalen
Rond 2010 bedragen de investeringen 18 miljoen euro. Vanuit het ministerie van Buitenlandse Zaken komen de eerste kritische geluiden dat het niet goed gaat met de Indonesië-projecten. De planning wordt niet gehaald en er zijn verliezen. Maar de WMD gaat gewoon door en stelt de koers niet bij. De aandeelhouders en raad van commissarissen grijpen beide niet in. Commissaris van de koning Jacques Tichelaar doet in 2012 verslag aan de Staten van de projecten, waarbij hij vooral de verdiensten benadrukt. Alleen vanuit de PVV-fractie worden kritische vragen gesteld bij de leningen van SWOI aan de WMD. De Staten doen weer niks.

In 2013 volgt er wederom een rapport van het ministerie van Buitenlandse Zaken aan de WMD. Nu vergezeld van een advies van toenmalig minister Lilianne Ploumen van Ontwikkelingssamenwerking om met de projecten te stoppen en het verlies te nemen. Tichelaar heeft als voorzitter van de SWOI kennis van de informatie, maar deelt deze niet met de rvc of aandeelhouders van de WMD omdat hij dat niet hoeft te doen. Ook de WMD zelf deelt de documenten niet met haar eigen rvc. Onderzoeker Smits noemt de zogeheten governance een rommeltje. Het ontbrak volgens hem aan voldoende kritisch vermogen in de wijze van besturen.

Staten hadden taak moeten oppakken
Omdat de raad van commissarissen van de WMD niet goed werd geïnformeerd ontbrak het bij Provinciale Staten daar ook aan. Ze stonden dus helemaal achteraan in de informatie en sturingsketen, schrijft Smits. "Maar er waren bij de Staten wel steeds signalen dat het niet goed ging. Van het ministerie, het opstappen van gedeputeerde Tanja Klip uit de raad van commissarissen en de accountant die in 2014 en 2015 de jaarrekeningen niet goed wilde keuren."

Daar hadden de Staten volgens Smits hun taak moeten oppakken: als aandeelhouder gaan ze over de koers van de WMD en ze kunnen kaders stellen over hoe de WMD strategische besluiten neemt. Zowel de aandeelhouders als PS hebben zich tot 2016 weinig kritisch getoond. De onderzoeker maakt wel een nuance. "Binnen het systeem werd willens en wetens informatie achter gehouden waardoor ook de toezichthouders deels blind moesten varen." 

Behoud politieke coalitie belangrijker
"Voor zover individuele Statenleden en fracties zich wel kritisch hebben getoond, konden deze niet op een meerderheidssteun rekenen. Ook werden vragen slechts zeer summier werden beantwoord. De politieke afwegingen zoals coalitie steunen lijken daarbij uiteindelijk zwaarder te hebben gewogen dan de inschatting van de financiële risico’s, voor zover daar überhaupt zicht op was. In elk geval kregen oppositiepartijen weinig steun voor hun kritische kanttekeningen bij de governance-structuur (zoals het CDA in 2005) of de financiën (zoals de PVV in 2012)", aldus Smits. 

Staten moeten actiever aandeelhouder zijn
Volgens de onderzoeker is PS te veel een ‘volgende aandeelhouder’ geweest. "Zeker bij complexe en risicovolle ondernemingen zou PS zich veel pro-actiever op kunnen stellen. Als een partij als de WMD onvoldoende informatie geeft over het reilen zeilen, dan moet PS die informatie zelf gaan halen. Dat kan desnoods via een onderzoek van de Statengriffie. En als je als aandeelhouder wat wilt bereiken moet je niet verdeeld zijn, want dan is je macht weg. Dus is het handig als Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten er hetzelfde in staan."

Het onderzoek kwam er op initiatief van de PvdA. Het is alleen bedoeld om lessen uit te trekken over hoe de Staten beter toezicht kunnen houden op "verbonden partijen" waar de politiek financieel zaken mee doet, zoals het Samenwerkingsverband Noord-Nederland, de Noordelijke Ontwikkelings Maatschappij, de Regionale Uitvoerings Dienst en Groningen Airport Eelde.
Meer over dit onderwerp:
Provinciale Staten politiek WMD Indonesië
Deel dit artikel: