Zoeter of zachter en niet meer zo groot, maar voor eeuwig is de pepernoot

Pepernoten
Pepernoten © ANP
In vroegere jaren vlogen de pepernoten je in Sinterklaastijd letterlijk om de oren, maar dat gebeurt nauwelijks nog. Het werpen van pepernoten is verleden tijd, ze zitten tegenwoordig veelal in zakjes.
Waarom is dat en is die pepernoot nog wel even lekker als voorheen? Die vraag kwam binnen bij de rubriek Zoek Het Uit van RTV Drenthe.

Strooigoed?

Dat de pepernoten tegenwoordig in plastic zijn verpakt heeft alles te maken met corona. Gezondheidsdienst GGD adviseerde vorig jaar de lekkernij in zakjes uit te delen aan de kinderen. "Het gegraai in grote zakken en het uitdelen van snoep via de handen zorgt ervoor dat je sneller in contact komt met virussen en dus corona kan krijgen. En we willen voorkomen dat infectieziekten zich kunnen verspreiden", liet een woordvoerder toen weten. Zou hiermee een einde komen aan het strooien van pepernoten?
Het artikel gaat verder onder de foto:
Pepernoot in plastic
De pepernoten in plastic zakjes © RTV Drenthe
De ene pepernoot is de andere niet. Ze bestaan al sinds 1600 en hebben flink wat veranderingen ondergaan op de weg naar 2022.
Zo waren ze eens groter, anders van vorm en ook onderging de lekkernij meerdere smaakaanpassingen. Iemand die daar alles van weet is Carolina Verhoeven van het Culinair Historisch Erfgoedcentrum in Appelscha, tevens snoepadviseur van Sinterklaas.

VOC

De pepernoot werd geboren in de tijd dat Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) allerlei specerijen uit Nederlands-Indië haalde. Voor het gemak werden toen veel kruiden met het woord 'peper' aangeduid, ook bijvoorbeeld kaneel en nootmuskaat.
Het waren in die tijd vierkante brokjes met de smaak van ontbijtkoek. Ze leken wel wat op noten en werden daarom ook zo genoemd, maar die naam slaat ook op de manier van eten. Je neemt er nooit eentje, maar altijd een paar tegelijk, net als bij nootjes.

Keihard

Peper zelf was een duur kruid, weet ook Carolina Verhoeven. "Rond 1680 was de aanvoer van peper gering en dus peperduur. Het was voor de adel een heerlijke traktatie."
De pepernoten waren in die tijd bikkelhard, omdat een zachte pepernoot in de vochtige onverwarmde huizen zo uit elkaar zou vallen. "Pepernoten werden gemaakt van boter en peperkruiden. Ook de boter was in de 17de eeuw veel harder dan de roomboter van nu. De harde pepernoten moesten bewaard worden op een droge plaats", vertelt Verhoeven.

Witte pepernoten

Opmerkelijk is volgens Verhoeven ook dat er soms witte pepernoten opdoken. "Dat kwam voor in tijden van grote schaarste", vertelt ze. "Dan waren kruiden als peper en kaneel zo duur dat ze helemaal niet gebruikt werden en dan kreeg je dus hele witte pepernoten. Natuurlijk zat er ook veel minder smaak aan deze pepernoten."
Het artikel gaat verder onder de foto:
De pepernoot
Pepernoten uit lang vervlogen tijden © Carolina Verhoeven
Pepernoten zijn volgens Verhoeven door alle eeuwen heen een geliefd snoepgoed gebleven. En er kleven heel bijzondere verhalen aan. Zo is door kloosterlingen overgeleverd dat pepernoten werden gestrooid in de kloostergangen. Dat zou de potentie remmen.

Toch strooigoed

Een andere legende vertelt ons de geschiedenis van het strooigoed. Het gaat hier om een verhaal over een koopman met drie huwbare dochters. De vader had geen goede zaken gedaan en raakte aan de bedelstaf. Hierdoor waren goede huwelijkspartijen voor de meisjes vrijwel uitgesloten.
Om toch aan geld te komen wilde de man zijn dochters in de prostitutie sturen, tot grote onvrede van Sinterklaas, die dit plan ter ore kwam. De goedheiligman besloot de meisjes te helpen. Zonder gezien te worden gooide (strooide) hij op een nacht drie beurzen met goudstukken bij de dochters naar binnen. Zo konden zij fatsoenlijke meisjes blijven en eerbaar trouwen.
Op oude afbeeldingen staat Sint-Nicolaas soms met drie gouden ballen of appels afgebeeld. Die symboliseren de betreffende beurzen met goudstukken. Het strooien moest natuurlijk altijd wel ongezien gebeuren, zodat vooral de kleintjes onder ons volstrekt verrast werden.
Het artikel gaat verder onder de foto:
Sint in Bari
Beeld van Sint-Nicolaas in het Italiaanse Bari, met drie ballen © Remco Wilkens

Sinterklaas in Bari?

Onze Sint was afkomstig uit Turkije en daar werd hij ook begraven, in de plaats Myra, niet ver van Antalya. Toen Myra in de 11e eeuw in handen van moslims viel, besloten zeelieden uit Bari de beenderen van San Nicola naar de Zuid-Italiaanse stad te halen, omdat zijn graf in Turkije niet meer bezocht zou mogen worden.
Sinds 1087 ligt het stoffelijk overschot van Sinterklaas daar in de San Nicola Basiliek. De Sint is patroonheilige van Bari. Het feest van Sinterklaas wordt er niet in december gevierd, maar in mei. En van pepernoten hebben ze daar nog nooit gehoord.

Pepernoten en kruidnoten

Veel mensen denken dat pepernoten en kruidnoten hetzelfde zijn, maar dat is niet het geval. Het verschil zit 'm in de structuur en omvang. De oudhollandse pepernoten zijn groot en lijken het meeste op taaitaai. Het kruidnootje is kleiner en heeft een diepere en scherpere smaak dan de pepernoot. Daarnaast heeft hij de vorm van een half bolletje. De kruidnoot is gemaakt van tarwebloem en speculaaskruiden. De pepernoten die we tegenwoordig eten zijn dus kruidnoten, maar in de volksmond worden ze wel pepernoot genoemd. En er zijn er ook die een chocolade bad hebben gehad.
Of ze nog even lekker zijn? Dat is een nogal subjectieve vraag, maar zoals eerder hierboven aangegeven zijn de pepernoten nog altijd populair en dat zegt toch eigenlijk genoeg.
Het artikel gaat verder onder de foto
Pepernoten
Pepernoten in alle soorten en maten © Greetje Schouten / RTV Drenthe
Sinterklaas en zijn pieten zijn afgelopen zaterdag aangekomen in Nederland en hebben zich ook in Drenthe op veel plekken laten zien. Maar de goedheiligman is nog niet overal gesignaleerd. Zo komt hij onder meer nog in Gieten, Dwingeloo, Borger en Zuidwolde. En natuurlijk gaat hij nergens naartoe zonder pepernoten mee te nemen.

Recepten

De oude recepten voor pepernoten lijken op taaitaai, dat wordt gemaakt met roggemeel en honing, vertelt Verhoeven. "Taaitaai gaf je aan iemand die je niet zo aardig vond of aan een oude vrijster. Taaitaai is namelijk een koek die pas na een paar weken lekker is, dus eigenlijk een plagerijtje."
Carolina Verhoeven heeft ook een goed recept voor het maken van pepernoten:
Pepernoten
  • 125 gram zelfrijzend bakmeel
  • 50 gram bruine basterdsuiker
  • 25 gram boter
  • een halve eetlepel anijszaad of andere speculaaskruiden
  • een eetlepel stroop
  • een eetlepel melk of karnemelk
  • een heel klein beetje zout
Al deze ingrediënten bij elkaar doen in een grote ruime kom en goed kneden tot het een lekker soepele deegbal is geworden.
Daarvan dan kleine balletjes draaien en die op een beboterde bakplaat leggen. Bak de pepernoten midden in een voorverwarmde oven. Bij een temperatuur van 175 graden zijn de pepernoten in 15 minuten gaar.
Let wel, iedere oven is anders. Laat de pepernoten niet te donker worden. Lichter gebakken zijn ze het lekkerst.

Zoek het uit!

Ben je nu moe van zoeken
Omdat het antwoord maar niet goed sluit
Vind je het zelfs niet in boeken
Stuur dan een bericht naar Zoek Het Uit!
En dat kan hieronder

💬 WhatsApp ons!
Heb jij een tip voor de redactie? Stuur ons een bericht, foto of video via WhatsApp: +31651568886 of mail naar redactie@rtvdrenthe.nl