Drenthe Toen-podcast: Joods onroerend goed in Coevorden, roof en rechtsherstel

Woningen en de Nederlands hervormde kerk aan de Kerkstraat 6-8- te Coevorden. Geheel links is de synagoge.
Kerkstraat Coevorden, Nederlands Hervormde kerk, woningen en links de synagoge. © Drents Archief / Collectie Drents Museum
In Zuidoost-Drenthe, Coevorden en omgeving, passeerden tijdens de bezetting betrekkelijk veel verkoopakten van Joodse eigendommen. Maar de gemeentebesturen in de huidige gemeente Coevorden kochten géén onroerend goed, in tegenstelling tot andere delen van Drenthe en Nederland.
En, ook in tegenstelling tot sommige andere gemeenten, vond in Coevorden na de Tweede Wereldoorlog in vrijwel alle gevallen rechtsherstel plaats. Opvallend is de rol van één man: notaris Hendrik van Veen, bij wie het leeuwendeel van die verkoopakten terechtkwam.
Dit is in het kort de conclusie van professor Maarten Duijvendak in zijn artikel in de Nieuwe Drentse Volksalmanak die vandaag gepresenteerd wordt in het Drents Archief in Assen: 'Joods vastgoed, de notaris en een weduwe te Coevorden. Roof, beheer en rechtsherstel in Zuidoost Drenthe (1940-1955)'.

Joodse panden zonder toestemming doorverkocht

Coevorden kende voor de Tweede Wereldoorlog een aanzienlijke Joodse gemeenschap. Joodse Coevordenaren waren goed geïntegreerd en werkten in alle geledingen van de samenleving. Veel Joden waren middenstander, weer anderen waren veehandelaar. Na de Tweede Wereldoorlog was er van deze gemeenschap niets over.
Na 1940 was de bewegingsvrijheid van Joden stap voor stap ingeperkt en afgenomen. Een onderdeel hiervan was de onteigening van Joods onroerend goed en de verkoop ervan zonder toestemming van de eigenaar. Soms ook aan het gemeentebestuur. Hoe ging dat in Coevorden? Maarten Duijvendak: "Er zijn allerlei gemeenten geweest, ook in Drenthe, waar het gemeentebestuur deze mogelijkheden gebruikt heeft om onroerend goed aan te kopen. Het gemeentebestuur Coevorden heeft dat niet gedaan. Als je het op een schaal, in dat hele grijze gebied van business as usual tot en met collaboratie bekijkt, zit Coevorden aan de goede zijde van die schaal."
Hoe kon die man ertoe komen om zoveel van dit soort transportaktes te laten passeren? Werd hij gechanteerd? Werd hij geïntimideerd?
Maarten Duijvendak

Notaris Hendrik van Veen, geen nationaalsocialist maar wel 'meegaand'

Prominent in het onderzoek dat Maarten Duijvendak uitvoerde en beschreef, is de rol van de Coevorder notaris Hendrik van Veen.
"Als je een lijstje maakt van alle transacties van gedwongen verkopen in Drenthe, staat Van Veen op de tweede plaats. Op nummer 1 staat de in Groningen gevestigde notaris Russen en op drie een notaris in Zwolle, beiden nationaalsocialisten. Dat Van Veen ertussen staat is opmerkelijk, want hij wordt op geen enkele manier in verband gebracht met het nationaalsocialisme. Hoe kwam die man ertoe om zoveel van dit soort transportaktes te laten passeren? Werd hij gechanteerd? Werd hij geïntimideerd? Na de oorlog doet hij als één van de eersten verslag van zijn activiteiten voor een zuiveringscommissie. Hij zegt dan: 'Ik zat eigenlijk in een hele moeilijke positie. Er was zo vreselijk veel onroerend goed van Joodse eigenaren in mijn omgeving. Als notaris verzorg je keurig de transactie voor je cliënten. Dat is één van de vereisten van het notarisambt, dus ik kon niet anders'."

Transporten van onroerend goed van Joodse eigenaren bij notaris Van Veen 1940-1945 inclusief doorverkoop. Als tabel overgenomen uit het artikel van Maarten Duijvendak, NDVA 2022

Coevorden, Dalen, Oosterhesselen, Sleen, Zweeloo, etc. 1940 1941 1942 1943 1944 1945 totaal
huis met erf of tuin 2 1 27 2 32
woning/winkel 3 11 14
boerenbehuizing (huis met wei- en/of bouwland) 5 1 6
bouwland 7 7
bouw- en weiland 1 12 13
woeste grond 2 2
diversen 2 2
Totaal 7 1 35 43 2 88

Voor Joods onroerend goed verwees men door naar Notaris Van Veen

"Van Veen had suikerziekte. Vanwege zijn ziekte kon hij niet onderduiken, was een van de argumenten. Maar er waren zeker mogelijkheden geweest om te weigeren. Je ziet dat andere notarissen in Drenthe doorverwijzen, met de strekking: als jij als NSB'er of als andere gegadigde graag Joodse eigendommen op je naam laat schrijven, ga naar Russen in Groningen, of: naar notaris Van Veen in Coevorden! Hij was niet actief in het tegengaan van dit soort transporten. In dat opzicht kreeg hij natuurlijk een reputatie gedurende de oorlog. Dat had wellicht ook te maken met het feit dat hij zich klemgezet voelde: enerzijds kon hij niet onderduiken en anderzijds werd hij mogelijk geïntimideerd door NSB'ers op zijn kantoor. Die waren bij transportaktes fysiek aanwezig", schetst Duijvendak.
(Tekst gaat verder onder de foto)
Deel van de Friesestraat te Coevorden, ca. 1910-1925, hier woonden voor 1942 een aantal Joodse Coevordenaren
Deel van de Friesestraat te Coevorden, ca. 1910-1925, hier woonden voor 1942 een aantal Joodse Coevordenaren © Drents Archief / Collectie Hoekstra

Estella Meiboom-Hompes

Wie er ook mee te maken heeft is de weduwe uit de titel van Duijvendak's artikel: de Joodse Estella Meiboom-Hompes. Zij was één van de belangrijkste plaatselijke eigenaren van Joods onroerend goed waaronder woningen, winkels en land. Zij had geld in bewaring gegeven bij Van Veen.
Maarten Duijvendak: "We weten niet hoeveel maar het was een behoorlijke som geld. Dat heeft hij aangenomen, want het is later door de Sicherheitsdienst in beslag genomen bij hem. Getuigen spreken daar op verschillende manieren over."
Estella en haar familie keerden nooit terug. Twee kinderen, die in de onderduik hadden gezeten, wel. Uiteindelijk keerden de familiebezittingen terug naar deze erfgenamen.
(Tekst gaat verder onder de foto)
Maarten Duijvendak
Maarten Duijvendak © RTV Drenthe / Sophie Timmer
18/12 Drenthe Toen Podcast Joods onroerend goed Coevorden WOII

'Hoe haal je het in je hoofd!'

Tot slot. Hoe kan het dat in sommige Nederlandse gemeenten achterstallige heffingen, soms zelfs met een boetebeding, werden opgelegd aan Joodse terugkeerders? Maarten Duijvendak: "Eén van de belangrijke dingen van na de Tweede Wereldoorlog was dat men problemen had met het maken van onderscheid tussen categorieën mensen. Tijdens de oorlog was dat gebeurd: Joodse mensen kregen een aparte juridische status die tot uitsluiting en tot deportatie leidde, dus 'na de oorlog maken we geen verschil'. We behandelen ze allemaal hetzelfde en achterstallige belastingen werden gezien als achterstallige belastingen. Dus dat betekende: betalen. Vanuit dat perspectief kun je zeggen: daar zit een logica in om geen onderscheid te maken. Wij zouden nu zeggen: hoe haal je het in je hoofd?!"

Drenthe Toen

Het hele gesprek met Maarten Duijvendak is te horen in het Radio Drenthe-programma Drenthe Toen op zondag 18 december, in de podcast en via Uitzending Gemist. De Nieuwe Drentse Volksalmanak, waar het artikel in is gepubliceerd, wordt uitgegeven door Koninklijke Van Gorcum in Assen en we mogen twee exemplaren verloten. Meedoen? Mail je naam en adres naar drenthetoen@rtvdrenthe.nl

💬 WhatsApp ons!
Heb jij een tip voor de redactie? Stuur ons een bericht, foto of video via WhatsApp: +31651568886 of mail naar redactie@rtvdrenthe.nl