De heldenmoed van Thie Brouwer en zijn familie was 'vanzelfsprekend'

Gasselternijveenschemond Yad Vashem
Job de Lange (met fototoestel), rechts onderzoeker Van de Kolk met kleindochters van Thie Brouwer © RTV Drenthe
"Ik heb mijzelf vaak afgevraagd: wat zou ik hebben gedaan? Zou ik net zo moedig zijn geweest als mijn opa?" Aan het woord is Watsien Brouwer, in de keuken van de vroegere familieboerderij in Gasselternijveenschemond. Een deel van haar familie is voorgedragen voor een Yad Vashem-onderscheiding.
"Ik ben vernoemd naar mijn oma Watsina", vertelt ze. "Mijn opa Thie is op deze boerderij opgegroeid en ook mijn vader is hier geboren. Hier liggen mijn roots."
Thie Brouwer (1902-1988), zijn vrouw Watsina (1904-1991), moeder Jantina (1864-1962) en zus Aaltje (1904-1988) zijn voorgedragen voor een Yad Vashem-onderscheiding. Mocht die aanvraag goedgekeurd worden, dan krijgen zij postuum de eretitel Rechtvaardige onder de Volkeren. Niet-Joden die Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog met gevaar voor eigen leven hielpen, kunnen aanspraak maken op die onderscheiding. Volgend jaar wordt duidelijk of de onderscheiding wordt toegekend aan de familie Brouwer.
In dit artikel lees je meer over de Yad Vashem-aanvraag en waarom onderzoeker Jan-Willem van de Kolk uit Stadskanaal dat proces in gang heeft gezet.

Een man met principes

Thie Brouwer speelt een belangrijkere rol in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Aanvankelijk werkt Brouwer vóór de oorlog als boer, maar moet daar vanwege zijn gezondheid mee stoppen. "De familie is toen naar Assen verhuisd, waar hij secretaris werd van een aardappelorganisatie", vertelt kleindochter Watsien Brouwer. "Toen de oorlog uitbrak, woonde hij aan de Parkstraat."
Brouwer is in zijn leven een man met principes, weet zijn kleindochter. "Ik las laatst een uitspraak van iemand die zei: het kwaad kan triomferen als goede mensen niks doen. Dat was hoe mijn opa was. Hij was gefrustreerd dat mensen niks deden en de bezetter zijn gang liet gaan."
(Tekst gaat verder onder de video)
Familie Brouwer voorgedragen voor Yad Vashem-onderscheiding

Zogenaamde religieuze bijeenkomsten

De gereformeerde Thie Brouwer gaat in verzet. Geweldloos. "Dat deed hij onder andere door zogenaamde zendingsbijeenkomsten te organiseren, onder de schuilnaam Van Leeuwen", legt Watsien uit. "Dat waren eigenlijk bijeenkomsten om mensen te motiveren zich in te zetten voor het verzet."
In Assen wordt Brouwer in die jaren ontslagen, omdat hij niet wilde meewerken met de nazi's. Hetzelfde overkomt hem ook in Den Haag, waar Thie en zijn vrouw later naartoe verhuizen. "Ook weigerde hij een niet-jodenverklaring te tekenen. Hij zei: 'Als we dat doen, weten ze wie de Joden zijn en komen ze om'. Hij riep op om die verklaring niet te tekenen." Ook wordt Brouwer afgesloten van de telefoon.
(Tekst gaat verder onder de foto's)

Paasvuren als verzet

Volgens kleindochter Watsien bedenkt zijn opa ook een 'grappige' actie. "Ze moesten terug naar Drenthe voor een begrafenis. Daar zag mijn opa dat boeren stro leverden aan Duitsers, dat ze gebruikten om jeneverflessen in te pakken die naar het front gingen. Mijn opa zei: 'Zijn jullie gek geworden? De Duitsers drukken op een knop en jullie leveren meteen stro'. Toen hebben ze allerlei paasvuren georganiseerd om het stro te verbranden. Dat was typisch mijn opa. Hij kon niet iemand doodschieten, maar wel meedenken over hoe je het kwaad niet kon laten zegevieren. Maar aan de andere kant vertelde mijn vader dat opa ook een koffer opendeed op de slaapkamer, die gevuld was met geweren en pistolen. En mijn oma vervoerde ook wapens in de wandelwagen van haar dochter."
Thie Brouwer probeert als verzetsstrijder ook mensen te motiveren om Joden in huis te nemen. "Mijn opa had zelf ook verschillende Joodse onderduikers in Den Haag. Zo was er de Joodse vrouw Esther Mol-Bouwman, die Juf werd genoemd. Naar buiten toe was ze 'huishoudster'." Juf verhuist ook mee van Den Haag terug naar Drenthe.
Want Brouwer wordt gevraagd om terug te keren naar zijn geboortegrond. "Ik heb een brief van Jan Smallenbroek, de latere minister van Buitenlandse Zaken. Hij zei dat ze mijn opa nodig hadden."
(Tekst gaat verder onder de foto)
Yad Vashem familie Brouwer
Watsina, Jantina en Aaltje Brouwer, jongetje links is Arie (zoon van Thie en Watsina) © Familie Brouwer

De oude weduwe Brouwer

Thie's moeder Watsina is als oudere dame ook betrokken bij het verzet. "Ze stelde haar hele huis open. En achterin de schuur was een tegel die ze kon oplichten, daaronder zat een drukkerijtje om vervalste persoonsbewijzen te maken. Net als mijn opa had mijn overgrootmoeder diezelfde vanzelfsprekendheid. Ze was een hartelijke, lieve vrouw."
Tijdens de gehele oorlogsperiode ving ze mensen op in haar huis aan de Handelskade in Stadskanaal. Daar zit onder meer de Joodse puber Aby de Lange uit Amsterdam ondergedoken in de laatste zeven, acht maanden van de oorlog. "Daar zaten negen mensen, het was volle bak."

Zware tijd in Stadskanaal

Voordat Aby de Lange in augustus 1944 in Stadskanaal terechtkomt, zit hij op meer dan tien andere adressen. Volgens zoon Job de Lange heeft zijn vader het niet makkelijk. "Eerder zat hij in Baarn ondergedoken, waar hij zich nog best vrij voelde. Maar in Stadskanaal was het zwaar, hoewel hij blij was dat hij onderdak had."
Aby moet vooral binnenblijven, omdat de kans op ontdekking te groot is. "Het leven was eentonig", weet Job. "Hij las wat en deed wat in de huishouding. Mijn vader mocht niet te veel bij de ramen komen en mocht meestal niet naar buiten. Een enkele keer mocht hij stilletjes luchten in de tuin."
(Onder de schuilnaam 'Piet' schrijft de jonge Aby meerdere brieven naar Thie en Watsina. Tekst gaat verder onder de foto's)

Met z'n vieren achter elkaar

Aby zit ondergedoken in een ruimte boven, achter een schuin dak. "Daar was een holte waar de onderduikers achter elkaar lagen, als het ware in de dakgoot. Er zat een luik in de slaapkamer van de weduwe Brouwer en haar dochter", beschrijft Job. "Dat luik werd opengeschoven en één voor één schoven ze erin voor de nacht. Als iemand naar het toilet moest werd er geklopt, ging het luik open en moesten ze er eerst allemaal uit."
Zoon Job vertelt verder: "In het najaar hoorde hij dat zijn ouders opgepakt waren en naar Auschwitz waren afgevoerd. Dat betekende eigenlijk een wisse dood. Het is een groot wonder dat zij dat hebben overleefd. Maar op dat moment kreeg hij het bericht dat hij er alleen voorstond, met zijn broertje dat even verderop opgevangen werd."
Na de bevrijding in het voorjaar van 1945 hoort Aby via het Rode Kruis dat zijn ouders toch in leven zijn. Het gezin wordt herenigd. Andere familieleden van Aby komen wel om in de Holocaust. Job de Lange schat dat zo'n 80 procent van de familie De Lange is uitgemoord.
Dat ik er ben, is te danken aan de familie Brouwer.
Job de Lange, zoon van Aby
Dat Aby de Lange de oorlog overleeft, heeft hij te danken aan de familie Brouwer. Ook zijn zoon kijkt er zo naar. "Dat ik er überhaupt ben, is aan de familie Brouwer te danken. Daar zijn echt geen woorden voor. Mijn vader is ook nog wel terug geweest bij de Brouwers, om zijn dank te betuigen. Hij zei zelf ook: 'Ik weet niet of ik zoiets had kunnen opbrengen'. De heldenmoed van de familie Brouwer heeft hij zijn hele leven meegedragen."
De voordracht voor een Yad Vashem-onderscheiding vindt De Lange dan ook erg eervol. "Echt fantastisch. Mijn vader is er in zijn leven niet aan toegekomen om dit aan te vragen. Het is geweldig dat dit nu op mijn pad is gekomen. Ik ben nu in staat de cirkel rond te maken en mijn medewerking te geven aan de aanvraag, want die mensen hebben dat dubbel en dwars verdiend."
(In de video hieronder zie je hoe Job de Lange de originele brieven van zijn vader overhandigd krijgt. Tekst gaat verder onder de video)
Job de Lange krijgt originele brieven van zijn vader

'Heel bijzonder'

Ook Thie Brouwer's kleindochter Watsien is trots op de voordracht. "Ik vind het heel bijzonder dat dit gebeurt", zegt ze. "En ik vind het ook belangrijk. Want zoiets kan zo weer gebeuren. Ik zie het antisemitisme toenemen en vind het belangrijk dat we ons daar bewust van zijn en ons afvragen: zouden wij ook goede keuzes maken?"
Thie Brouwer maakt in de oorlog wel de juiste keuzes. "Hij liet zich er niet op voorstaan. 'Dit doe je', zei hij. Hij wist dat er consequenties konden zijn en dat het leven onzeker was." Watsien Brouwer haalt een voorbeeld aan. "Mijn vader was naar een bijeenkomst geweest in Wildervank met verzetsstrijder Roelof Jan Dam. Daarna fietsen ze weg. Dam zei dat hij in Zuidlaren nog wat moest doen. Toen ging hij bij Loon de ene kant op, mijn opa de andere kant. Opa waarschuwde hem nog om de pamfletten goed te verstoppen in een geheim vak in de fietstassen. Meneer Dam is toch opgepakt en gefusilleerd. Omdat mijn opa naar links ging, heeft hij het overleefd." Volgens Brouwer kent haar opa na de oorlog ook veel verdriet, omdat hij ook goede vrienden heeft verloren. Bijvoorbeeld Roelof Jan Dam, maar ook de bekende verzetsstrijder Johannes Post.

2024 duidelijkheid over aanvraag

De familie Brouwer bewaarde veel documenten die nu van pas komen bij de Yad Vashem-aanvraag. "Ik heb met mijn vader Arie veel uitgezocht als bewijsmateriaal. Toen we hoorden dat er een kans is dat het gehonoreerd wordt, werd mijn vader ook emotioneel. Helaas is hij vorige maand overleden."
De aanvraag is door historisch onderzoeker Jan-Willem van de Kolk uit Stadskanaal naar het Yad Vashem-instituut in Israël gestuurd. De nabestaanden van de vier Brouwers en Aby de Lange hebben hun medewerking verleend aan de aanvraag en ondersteunen die ook. Naar verwachting wordt volgend jaar duidelijk of Thie, Watsina, Jantina en Aaltje Brouwer postuum de onderscheiding krijgen.
Thie Brouwer na de oorlog
In zijn latere leven is Brouwer voedselcommissaris voor de provincie Drenthe. Daarnaast is hij wethouder en wordt hij op z'n 63e gedeputeerde in Drenthe.

💬 WhatsApp ons!
Heb jij een tip voor de redactie? Stuur ons een bericht, foto of video via WhatsApp of mail naar redactie@rtvdrenthe.nl