Rumoer, vruchtbaarheid en speculaas: Drentse Sinterklaasviering door de eeuwen heen

'Zul oes Sunterklaos wel kommen'? Henk Nijkeuter en Abel Darwinkel schreven een boek over 'Sinterklaasviering in Drenthe door de eeuwen heen'. Alles komt aan bod: van het Sinterklaaslopen met maskers op tot het Molukse fluitconcert op de boot van Sinterklaas. Van een Drentse bedankbrief aan de Sint uit 1770 tot de Sinterklaasfilms van TV Drenthe. Beide mannen liepen al jaren rond met plannen voor een Sinterklaasboek. Dat is er nu.
Geschiedenis

Waar ligt de oorsprong van onze Sinterklaas? Henk Nijkeuter geeft antwoord: "Als je teruggaat in het verleden, naar de Germaanse tijd, waar ook al heel veel tradities en gebruiken waren, krijg je op een gegeven moment de kerstening." Dat is de tijd dat veel niet-christen bekeerd werden tot het Christendom.
"Er werd toen een christelijk sausje gelegd over alles wat al bij het volk aanwezig was. Dat zie je bij heel veel feesten en tradities gebeuren en ook bij het Sinterklaasfeest. Zo is er een legende die het heeft over de heilige van Myra die tot ons gekomen is en je hebt de Germaanse verklaringstheorie die zegt dat er in de Germaanse tijd al heel veel lag. Die dingen komen op een gegeven moment samen."

'​Rebullie' en fatsoen

Nijkeuter vervolgt: Wat er bij het Sinterklaasfeest nou is gebeurd, is dat in 1850 de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman zich ermee ging bemoeien. De Sinterklaasviering op het platteland was anders dan in de stad, er was meer 'rebullie'; meer onrust. Jan Schenkman wilde dat fatsoeneren. Hij schreef het boekje 'Sint Nicolaas en zijn knecht'. En dan krijg je te maken met alles zoals wij Sinterklaas nu vieren: een pseudo-bisschop op een schimmel, die met de stoomboot uit Spanje komt, de liedjes enzovoort. Dat dateert allemaal uit die tijd." Dat heeft Jan Schenkman dus eigenlijk gewoon zelf bedacht? "Ja", zegt Nijkeuter.

Botten Tinus

Die 'rebullie', de onrust op het platteland, was dat 'oorzaak drank'? "Dat weet ik niet, ik was er niet bij", lacht Abel Darwinkel, "maar in Drenthe werd Sinterklaas gelopen door de jeugd van 12 tot 16 jaar. Die ging verkleed als Sinterklaas of Zwarte Piet, soms met kettingen om de enkels en maskers voor, onherkenbaar over straat en bij de deuren langs. Met de bedoeling een cent of een stuiver op te halen om zo een klein fortuin bij elkaar te vergaren. Het waren jongens in de belhameltijd."
Het liep dus wel eens uit de hand. "Dat soort wilde feesten wilde Jan Schenkman eruit hebben, het feest moest beschaafd worden. Maar het bleef op het platteland heel lang bestaan. In de jaren 30 waren er burgemeesters die het verboden en in Assen verbood burgemeester Bothenius Lohman het. Daardoor heeft Sinterklaas in Assen de scheldnaam Botten Tinus gekregen, waarschijnlijk een verbastering van de naam Bothenius. Na de oorlog is het vrijwel verdwenen, alleen op de waddeneilanden gebeurt het nog en in Zoutkamp", aldus Darwinkel.

Met de roe op de kont

Nijkeuter vult aan: "Er zit in het Sinterklaasfeest ook heel veel wat te maken heeft met vruchtbaarheid. Uit de dorre wintertijd is men alvast bezig de vruchtbare tijd voor te bereiden. De roe bijvoorbeeld: jongens op het platteland gingen de huizen langs en tikten de meisjes met de roe op de kont! Dat is een vruchtbaarheidssymbool. En het is niet alleen Sinterklaas goedheiligman maar ook Sinterklaas goedhuwelijksman. Heel veel legenden verwijzen naar Sinterklaas als koppelaar. Op de markten was het vroeger zo dat als jongens en meisjes elkaar wel zagen zitten, ze elkaar een speculaaspop cadeau gaven, een vrijerpop. En het strooien met pepernoten verwijst er ook naar. Die hele vruchtbaarheidssymboliek zit verweven en hier en daar verstopt in het Sinterklaasfeest."

En Zwarte Piet?

We ontkomen er niet aan. Wat vinden de mannen van de huidige discussie rondom de figuur van Zwarte Piet? Darwinkel spreekt voor alle twee wanneer hij zegt: "We hebben van tevoren gezegd: we willen niet in die discussie verzeild raken, dan krijg je de voor-en tegenstanders in je nek en daar hebben we geen behoefte aan. Veertig jaar geleden toen ik jong was was het al anders dan tegenwoordig. Het Sinterklaasfeest is altijd veranderd en zal ook altijd blijven veranderen. Ik denk dat voor- en tegenstanders elkaar wel kunnen vinden: ze zijn beiden voor het Sinterklaasfeest."

Slavernij

Nijkeuter vult aan: "Er zijn geen bewijzen dat het archetype (zeg maar het oermodel) Zwarte Piet iets te maken heeft met slavernij. De discussie die je nu hebt moet je zien in een veel groter verband. Het heeft te maken met geschiedenis en met identiteit. Het is een veel grotere discussie en dit is er een onderdeel van. Uit het historisch verhaal blijkt niet echt dat er een verband is tussen slavernij en Zwarte Piet. In andere landen heeft hij een satan, een bok, een 'krampus'- figuur aan zijn zijde. Ook dat hebben we proberen duidelijk te maken."
'Zul oes Sunterklaos wel kommen? Sinterklaasviering in Drenthe door de eeuwen heen' is uitgegeven door Koninklijke Van Gorcum. We mogen een exemplaar verloten! Meedoen? Mail naar drenthetoen@rtvdrenthe.nl
Het hele gesprek met Henk Nijkeuter en Abel Darwinkel is zondagavond 24 november te horen in Drenthe Toen, van 19.00-21.00 uur. Daarna via uitzending gemist en de podcast.

Heb je een nieuwstip, nieuwe informatie óf heb je een foutje gespot? Stuur een bericht, foto of filmpje via WhatsApp of mail de redactie.