Hoe de Rahders Drenthe veranderden, een boek over veenbazen met een hart

Drie generaties lang heeft de familie Rahder turf gewonnen langs de Hoogeveensche Vaart. Het familiebedrijf groeide uit tot een vernieuwende onderneming met internationale bekendheid. Peter Voerman, kleinzoon van de laatste vervener Jaap Rahder, heeft een uitgebreid familiearchief op zolder staan.

Dat werd de basis voor een verrassend epos, te boek gesteld door auteur Kees Opmeer. Die onmiddellijk de titel van het werk wil verklaren, om misverstanden voor te zijn: "Hoe de Rahders Drenthe veranderden. Tja, dat klinkt nogal aanmatigend als je het verhaal niet kent. Die titel, daar hebben we het heel lang over gehad. Peter was er heel aarzelend over, als echte Drent natuurlijk heel bescheiden. Maar ik vond dat het boek de titel wel verdiende."

Peter Voerman is intussen ook wel overtuigd dat de titel klopt: "Nee, aanmatigend is het eigenlijk niet, want ze hebben meer betekend voor Drenthe dan de meeste mensen weten. Dit boek is ook een soort herwaardering voor het werk dat ze gedaan hebben. Kijk, iedereen die in Drenthe woont, verandert Drenthe. Iedereen voegt er zijn stukje aan toe. Maar Kees heeft me wel van overtuigd dat we over deze Rahders een bijzonder verhaal te vertellen hebben, en dat heeft hij op basis van alle archiefstukken prachtig opgeschreven."

(De tekst gaat door onder de video en foto)

J.C. (Coen) Rahder en W.P.C. Rahder, ca. 1870 (Rechten: Collectie Voerman)

Van de wijn naar het veen

Het is een lijvig boekwerk geworden, mooi uitgegeven, gebonden, veel illustraties. Veel zoekwerk? Voerman: "Ja, veel zoekwerk! Mijn moeder is vrij vroeg overleden, al toen ze 64 was. Alle Rahders worden niet veel ouder dan 64, dat valt op als je de stamboom bekijkt. Mijn moeder heeft me een grote koffer met spullen nagelaten. Die heb ik op mijn zolder gezet en er verder niet naar omgekeken. Maar als je zelf 60 wordt en je krijgt kleinkinderen, dan ga je toch nadenken over vroeger. Dus heb ik die kist tevoorschijn gehaald en daar zat prachtige materiaal in, veel foto's en verhalen en de boekhouding nog van de oude Rahders, van de turfmaatschappij dus."

Het grootste deel van het boek is gewijd aan de grondlegger van het imperium, Johan Coenraad Rahder (1812-1872) die liever Coen genoemd werd. Voerman: "Mijn bet-overgrootvader. Hij was een echte Amsterdamse zakenman. De familie had aan de grachten een wijnhandel, internationaal, er werd veel verscheept naar Nederlands-Indië en door heel Europa. Ik heb het gevoel dat hij een beetje zat was van die wijnhandel en dat hij wat nieuws wilde. Amsterdam was op dat moment een heel vervuilde stad. Hij had bij Drenthe een romantisch beeld, van de vrije natuur en de stilte. Zijn gezondheid was niet zo goed en die van zijn vrouw ook niet. Die wilde ook wel naar Drenthe. Op zich bijzonder, want heel veel zakenmensen in Amsterdam die wilden wel investeren in het veen in Drenthe, maar wilden daar absoluut niet naar toe. Maar Coen wilde er echt gaan wonen, vlakbij zijn maatschappij, en dat heeft hij ook gedaan."

(De tekst gaat door onder de foto)

In het veen (Rechten: Collectie Voerman)

Sociale koers

In het Drentse veen was veel geld te verdienen, maar de Rahders hadden ook oog voor hun arbeiders en daarmee waren ze hun tijd ver vooruit. Coenraad Rahder zorgde meteen bij aankomst in Drenthe voor een aantal verbeteringen. Voerman: "Ja, hij heeft in ieder geval de school in Tiendeveen mogelijk gemaakt, en hij heeft er ook voor gezorgd dat de medische zorg in de buurt wat beter werd. Er was toen nog geen ziekenhuis in Hoogeveen maar in ieder geval kwamen er dankzij hem een aantal goede dokters. En hij liet de arbeiders meedelen in de winst. Winstdeling, ze waren de eersten die daaraan deden. Coenraad was een veenbaas met een hart."

"Die sociale koers werd in de volgende generaties Rahder-ondernemers voortgezet. Aan het eind van de negentiende eeuw braken er stakingen uit in het veen. Het was de tijd van Troelstra en Domela Nieuwenhuis. Er was in de turf minder werk en de lonen gingen omlaag. De arbeiders gingen in optocht richting Hoogeveen want daar waren de grote bazen aan het vergaderen. Ze kwamen ook langs het huis waar de familie Rahder zetelde, maar de arbeiders van Rahder hadden helemaal geen zin in een staking, die hadden het best goed naar hun zin. Ze hebben netjes aan de baas gevraagd of ze wel mee mochten met de stoet, want ze hadden wel zin in een verzetje. De baas gaf ze vrij, zo ging dat."

(De tekst gaat door onder de foto)

machinale turfwinning in het veen (Rechten: Collectie Voerman)

Pittige brieven over en weer

De Rahders waren ook in technische zin vooruitstrevend. Kees Opmeer: "Dat maakte het ook wel bijzonder, want daarmee kregen ze ook internationale faam. Vader Coen en zoon Herbert zijn naar Frankrijk afgereisd om eens te kijken hoe ze dat in Frankrijk deden in de veengebieden. Ter plekke heeft hij toen begrepen dat hij de vernieuwing die hij daar zag naar Drenthe moest halen. Want de steenkool kwam al op als concurrent voor de turf. Met de Franse machines kon de turf geperst worden, zodat die turven wat kleiner werden en langer brandden. Dus besloot Coenraad dat dat gebeuren moest. "

"Die machines moesten aangepast worden aan de Drentse condities en met spoed aan het werk in de Drentse venen. En dat was ook meteen de oorzaak van een fikse ruzie in de familie. Want die machines waren ontzettend duur en Coen de stamvader wilde daarin investeren, maar de rest van de familie bestond voor een groot deel uit aandeelhouders. Die zagen dat niet zo zitten, want het was een enorm risico. Dat kan je ook zien in het boek, daar gingen gingen echt pittige brieven over en weer. Maar achteraf bezien had de oude Coenraad wel gelijk. Hij heeft het doorgezet, ontzettend eigenwijze man ook hè. Hij heeft die machines aangeschaft, geld geleend en het bedrijf ging echt floreren. En hij won het daardoor ook met afstand van zijn concurrenten."

De koning op een veenschuit

In het boek staan allerlei persoonlijke documenten afgedrukt. Veel foto's maar ook liefdesbrieven en brieven waarin de Rahders ruzies met elkaar uitvechten. Het heeft bijna iets van een soap.

Voerman: "Dat is waar, je had er zowat een Goede tijden, slechte tijden van kunnen maken. Haha, misschien zit dat er nog wel eens een keer in, ik vind het echt een heel levendig boek in die zin. Ze komen als echte mensen tevoorschijn met al hun goede en slechte kanten. En ook wel gekke dingen hoor, zoals bijvoorbeeld het bezoek van Koning Willem III, zo rond 1837. Toen was Coenraad helaas net overleden. Die heeft hem net misgelopen, maar die koning hebben ze toen groots ontvangen en rondgeleid op hun mooie, moderne bedrijf. Maar het was wel middenin het veengebied, daar kon je helemaal niet lopen of wandelen. Dus hebben ze die Koning op een stoel gezet en rondgevaren op een veenschuit. Die stoel is nog jarenlang in de familie geweest, die stond bekend als de Koningsstoel. Ja, voor mij zijn ze door al die verhalen echt gaan leven."

"Het leuke vind ik dat mijn moeder als geschiedenislerares zelf ook begonnen was om dit verhaal te vertellen. Ze was net met pensioen en wilde naar de archieven, dingen uitzoeken. Mijn moeder is te vroeg overleden, het is haar is niet gelukt om dit verhaal af te maken. Maar ik vind het wel heel mooi om dit verhaal ook namens haar te vertellen. Haar koffer met documenten was daarbij natuurlijk een enorme hulp."

(De tekst gaat door onder de foto)

Portret van J.C. (Coen) Rahder (1812-1872) (Rechten: Collectie Voerman)

De laatste doet de deur dicht

De vraag over de titel van het boek komt terug aan het eind ervan. 'Hoe de Rahders Drenthe veranderden': hébben ze Drenthe veranderd?
Voerman: "Nou, ik denk het wel. Drenthe wordt vaak geassocieerd met armoede, maar er zijn ook heel veel innovatieve dingen gebeurd. Veel initiatief, daadkracht en ondernemerschap. Heel veel van die natte veengebieden die eigenlijk ontoegankelijk waren, zijn nu landbouwgrond geworden. Drenthe werd wel Drents Californië genoemd, omdat daar goud werd gevonden en er duizenden goudzoekers heen trokken. Met het veen, het bruine goud, was dat eigenlijk hetzelfde. Het trok ontzettend veel mensen aan met de gedachte 'hier kunnen we geld verdienen'. Dus Drenthe, de associatie met achterdocht en jenever is gauw gemaakt, maar turf heeft ook heel veel welvaart gebracht. Mede dankzij de Rahders, die wegen, kanalen en hele dorpen op de Drentse kaart hebben gezet."

De opa van Peter Voerman, Jaap Rahder, was de laatste vervener van de familie. Na de Tweede Wereldoorlog was het afgelopen. Voerman: "Hij heeft dat wel moeilijk gevonden, om als laatste van zijn familie de deuren van het imperium dicht te doen. En toen kwam er ook een andere tijd. Mijn opa had drie dochters en die zijn gaan studeren. Die hebben hele andere banen gekregen. Mijn moeder werd geschiedenislerares, mijn tante ging in de zorg en mijn andere tante ging ook in het onderwijs. Mijn moeder heeft als laatste commissaris van de maatschappijen de grond verkocht "

Het boek 'Hoe de Rahders Drenthe veranderden' van Kees Opmeer is een uitgave van Stichting Cultuurfilms Drenthe en wordt op woensdag 10 juni gepresenteerd in Tiendeveen. Het hele gesprek met Peter Voerman en Kees Opmeer wordt zondag uitgezonden in het radioprogramma Drenthe Toen, tussen 14.00 en 16.00 uur. Daarna te beluisteren via uitzending gemist en de podcast. Boek winnen? We verloten er eentje, mail dan naar drenthetoen@rtvdrenthe.nl

Rahder-nazaat Peter Voerman en schrijver Kees Opmeer bij de Verlengde Hoogeveense Vaart in Noordscheschut (Rechten: Serge Vinkenvleugel/RTV Drenthe)

Drenthe Toen-Podcast De Familie Rahder

RTV Drenthe Podcasts

Cassata: Zaterdags praat Margriet Benak met haar gasten over de politiek en actuele onderwerpen die spelen in Drenthe.

Binnen de Muren: Hoe is het leven in de gevangenis? Marjolein Knol dook gevangenis Esserheem in en sprak met gedetineerden en bewaarders.

De Hilte 11: Het leven van een boerenfamilie verandert ingrijpend tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vier generaties van de familie Nijboer praten erover in deze podcastserie. De Hilte 11 is een samenwerking tussen RTV Drenthe en het Drents Archief.

Drenthe Toen: Iedere zondag hoor je verhalen uit de Drentse geschiedenis bij Drenthe Toen. Historicus en presentatrice Sophie Timmer presenteert.

Meer over dit onderwerp:
Drenthe Toen turf veen Vervening Rahder
Deel dit artikel: