'De Onlanden is een wereldwijd voorbeeld geworden'

De Onlanden
Boswachter Bart Zwiers op de uitkijktoren in De Onlanden © RTV Noord / Arie Hut
Vogelgriep sloeg afgelopen jaar hard toe in de natuur. Onder meer in De Onlanden, waar het virus midden in het broedseizoen om zich heen greep. "Ik vond het heftig. Dat was een dieptepunt. En vogelgriep gaat niet meer weg hè?", zegt boswachter Bart Zwiers van Natuurmonumenten, die terugblikt op een bewogen periode.
"Van de zomer hebben we hier 1.600 dode kokmeeuwen opgeruimd, dat was een klotewerk jongen! Ik ben bang dat het nog steeds niet onder controle is. Ik houd mijn hart vast voor het broedseizoen", zegt Zwiers (47) in gesprek met RTV Noord.
Tijdens de uitbraak in De Onlanden waren Zwiers en zijn collega's dagelijks in de weer om dode vogels op te ruimen. "Dan loop je hier in je witte pakje, met je handschoentjes aan en een bril op. Je wordt er niet vrolijk van."

Dampende kadavers

Van de overheid kwam geen enkele hulp, zegt Zwiers. "We hebben ons helemaal suf gebeld, of ze alsjeblieft die kadavers wilden ophalen. Die hebben vervolgens twee weken achter de schuur staan dampen. Een van die deksels sprong van zo'n vat af, dat moet vol virus gezeten hebben."
(Tekst gaat verder onder de foto)
De Onlanden
Bart Zwiers raapt een dode vogel op met behulp van een grijper © RTV Noord / Leonie Albers
Het maakte hem soms bang. Want in zeldzame gevallen kán het vogelgriepvirus overspringen op mensen. Wereldwijd worden ook steeds meer zoogdieren zoals vossen, marters en zeehonden getroffen door vogelgriep. "Mijn kinderen zien me in zo'n pak lopen, dan ben ik er wel eerlijk over dat het niet ongevaarlijk is. Ik zeg niet dat de volgende pandemie vogelgriep is, maar ik vind het wel angstaanjagend."

'Balans met de natuur is zoek'

"Het zijn voor mij als boswachter allemaal signalen dat de balans van hoe we omgaan met de wereld en de natuur zoek is. Het lijken allemaal losse problemen: klimaatverandering, corona, de afname van biodiversiteit, maar alles heeft met elkaar te maken. We moeten alles op alles zetten om de balans terug te vinden. Ik denk dat we er gezonder en gelukkiger van worden."
Ik doe dit werk nu ook om de toekomst van mijn kinderen veilig te stellen"
Bart Zwiers - Boswachter Natuurmonumenten
De inzet is veranderd. "Toen ik 25 jaar geleden begon, ging ik vol in de benen om de natuur te beschermen. Nu doe ik het eigenlijk ook om de toekomst van mijn kinderen veilig te stellen. Dat had ik toen niet gedacht."

Voorbeeldregio

Zwiers is sinds vijftien jaar boswachter in verschillende natuurgebieden in Groningen en Drenthe. Hij groeide op in Monnickendam en woont met zijn vrouw en twee dochters in Vries. Hij omschrijft zichzelf gekscherend als 'een economische vluchteling uit het Westen'. "In het Noorden is nog enige balans tussen natuur, werk en woonklimaat. Je kan hier aan alle kanten recreëren, er is voldoende groen. Eigenlijk is het een voorbeeldregio."
(Tekst gaat verder onder de foto)
De Onlanden
Bart Zwiers bij de vispassage © RTV Noord / Arie Hut
Maar ook een voorbeeldregio ontsnapt niet aan de problemen van nu. "Ik kan niet zeggen dat het me overvalt, maar ik schrik wel van de snelheid van klimaatverandering. Vooral hoe het de laatste jaren gaat, de extremen. Knaldroge zomers en dan opeens weer de natste oktober en de op één na natste november ooit gemeten."

De Onlanden als wereldwijd voorbeeldgebied

Zwiers is vanaf het begin bij De Onlanden betrokken. "Dat vind ik wel kicken, er zijn weinig boswachters die bij de geboorte van een natuurgebied betrokken zijn. Het is veranderd van intensief beheerd grasland naar extensief moerasgebied."
Toen de plannen gemaakt werden, werd ervan uitgegaan dat een capaciteit van 7,5 miljoen kuub water genoeg was. "Het idee was dat het eens in de honderd jaar nodig was. Maar de afgelopen vijftien jaar hebben we het al twee keer nodig gehad", zegt Zwiers. "De klimaatscenario's die het KNMI berekent worden steeds urgenter."
Dit gebied is het bewijs dat de natuur meteen de ruimte pakt, als je die geeft"
Bart Zwiers - Boswachter Natuurmonumenten
Nu blijkt dat er 5,2 miljoen kuub aan extra capaciteit nodig is. Daarom wordt het waterpeil in een aantal delen van het gebied verhoogd. 'De Onlanden is een soort voorbeeldgebied geworden, wereldwijd', merkt Zwiers op. "Eigenlijk willen we elke drup hier houden, want in die gortdroge zomers trekken we het anders niet."

Baardmannetjes en zeearenden

"Dit gebied is het bewijs dat de natuur meteen de ruimte pakt, als je die geeft. Dat is fantastisch. En het heeft zelfs ons verbluft hoe snel en op welke manier het gaat. We hebben hier nu een van de grootste populaties roerdompen van Nederland, er zitten 33 broedparen. Er broeden 165 baardmannetjes, 1.600 rietzangers. Maar ook witwangsterns, zeearenden, visarenden. Dat was er allemaal niet toen het hier begon."
Zo zijn er meer succesverhalen. "Kijk, weet je wat dit is? Het lijkt modder, maar het is een spraint van een otter", zegt Zwiers, terwijl hij in een berg otterpoep peutert. "Het zijn allemaal visresten. Hij legt het neer om te communiceren naar andere otters en laat een geurvlag achter." Al in 2013 werd de eerste otter in De Onlanden gesignaleerd. "Opeens zagen we er een op een wildcamera, ongelooflijk. Dat is kicken: Hij zit er, hij zit er! En veel sneller dan we hadden verwacht."
(Tekst gaat verder onder de foto)
De Onlanden
Bart Zwiers bekijkt sporen van een otter © RTV Noord / Arie Hut
Het zijn de positieve uitzonderingen; in zijn algemeenheid staat de natuur er een stuk minder florissant voor. "De urgentie om de natuur te beschermen is groot, het water staat ons nu tot de lippen. Je ziet dat de biodiversiteit achteruit holt, dat de waterkwaliteit verslechtert. Er is geen tijd meer om het voor ons uit te drukken. Dat baart mij wel zorgen."

Steeds minder insecten

Zwiers somt op: een drastische afname van insecten in de laatste 25 jaar, steeds meer planten- en diersoorten verdwijnen. "Het grote gevaar is nu dat we wegkijken en niet handelen. Ik denk echt dat we naar een betere toekomst en een gezonder Nederland gaan als we de natuur de ruimte geven."
"Dat betekent niet dat er overal natuur moet komen, wel dat je de natuur een kans moet geven. In de landbouw, in dorpen, in steden, op industrieterreinen: vergroening van het landschap. Dat geeft minder klimaatstress en mensen leven gezonder en gelukkiger in een groene omgeving."
Ik zie steeds meer boeren die inzien dat het anders moet"
Bart Zwiers - Boswachter Natuurmonumenten
De situatie in ons land is complex, stelt hij. "Natuurbeheer is koorddansen. Je kunt er enorm je best voor doen, maar er is in Nederland altijd invloed van buitenaf. Zoals stikstof en ontwatering."

Samenwerking met boeren

Natuurinclusieve landbouw, met minder intensieve bemesting, weinig tot geen gebruik van bestrijdingsmiddelen en oog voor de omgeving, is volgens Zwiers een van de oplossingen. Natuurmonumenten werkt, onder meer in De Onlanden, samen met biologische boeren.
"Ik zie steeds meer boeren die inzien dat het anders moet. Wij werken hier al 25 jaar samen met boeren, we laten zien dat het gewoon kan. We moeten de landbouw er niet uitduwen, helemaal niet. Sterker nog: er is ruimte genoeg voor landbouw, maar dan wel op een manier dat ook natuur daar een plek vindt. Dan heb je bijvoorbeeld minder pesticiden nodig, want er zijn meer natuurlijke vijanden."
(Tekst gaat verder onder de foto)
uitkijktoren De Onlanden
Bart Zwiers beklimt de uitkijktoren in De Onlanden © RTV Noord / Arie Hut
En die manier van boeren kan volgens Zwiers ook helpen een ander probleem aan te pakken: de toeloop in natuurgebieden. "Het is na corona echt heel druk geworden. Ik durf wel de stelling neer te leggen dat we in Nederland te weinig natuur hebben voor het aantal recreanten. Maar als je natuurinclusieve landbouw hebt, kan er ook meer gecreëerd worden. Voor alle Nederlanders krijgen we dan weer een landschap waar we van kunnen genieten. Nu is het in hele grote delen kaal en stil."

'We komen weer tot redelijkheid'

Zwiers spreekt van een verandering, van transitie. "Die gaat gepaard met wrijving. Maar je ziet al dat het roer om is. De landbouw zet steeds meer in op duurzaamheid. Er is heel veel ophef en verzet geweest, maar uiteindelijk komen we allemaal weer tot redelijkheid en zien we dat de toekomst ligt in een gezonder leef- en natuurklimaat. Dat stemt mij wel optimistisch."
Het is nog niet te laat, denkt Zwiers. "Maar dat is wel de achilleshiel: er wordt al dertig, veertig jaar gepraat over natuurbeheer. Nu zitten we weer met een nieuwe kabinetsformatie. Het is spannend wat daar uitkomt. Aan de andere kant: er is geen andere uitweg dan een natuurlijker, klimaatproof land te creëren. Waar we gezonder kunnen leven, waar meer ruimte is voor biodiversiteit, met een gezond drinkwatersysteem. Waar de vogels fluiten, waar de bloemen bloeien en we kunnen struinen langs paden in landbouwgebied."
"We hebben eigenlijk honderd jaar op de pof geleefd van de aarde. Maar je ziet het in De Onlanden: de natuur is een bondgenoot en een oplossing, niet het probleem."

Heb je een nieuwstip, nieuwe informatie óf heb je een foutje gespot? Stuur een bericht, foto of filmpje via WhatsApp of mail de redactie.