In Drenthe stonden veel meer middeleeuwse kastelen dan gedacht

Het is moeilijk voor te stellen dat in Drenthe in de middeleeuwen veel kastelen hebben gestaan. Maar uit promotieonderzoek van archeologe Diana Spiekhout uit Eelde blijkt dat dit wel degelijk het geval is. In het gebied het Oversticht, dat Drenthe en Overijssel beslaat, vond ze 134 burchten, adellijke huizen en versterkingen.

Een aantal kastelen in Drenthe was al bekend, zoals Kasteel Coevorden dat nog fier overeind staat. Ook wist men van een aantal locaties van verdwenen kastelen zoals De Waterburcht in Eelde. Maar Spiekhout ontdekte nog veel meer.

"Het is een grote eyeopener, dat we heel anders naar onze kastelen moeten kijken", zegt Spiekhout. Ze deed onderzoek naar het kastelenlandschap tussen het jaar 1050 en 1450, bij het Kenniscentrum Landschap aan de Rijksuniversiteit Groningen. "De kastelen zijn gebouwd in een tijd waar we heel weinig geschreven bronnen van hebben. Maar door nieuwe technologie kunnen we ze nu toch vinden."

Goudmijn in zomer 2018

Spiekhout gebruikte voor haar onderzoek onder meer luchtfoto's en de Actueel Hoogtekaart Nederland, waarop je kunt zien wat het hoogteverloop is van het landschap. "Dan zie je het archeologische terrein veel beter. Allemaal wallen en grachten komen aan het licht."

Het lijkt net alsof er een ufo is geland."
Diana Spiekhout

De hete zomer van 2018 heeft Spiekhout geholpen bij haar onderzoek. Door de droogte werden kleurverschillen veel beter zichtbaar. "Waar vroeger water heeft gestaan, bleef het groener. Die zomer was echt een goudmijn voor mijn onderzoek."

'Opgerolde dropveter'

Door die wallen en grachten heeft ze veel kastelen kunnen lokaliseren. "Het hoofdgebouw is misschien verdwenen, maar aan de structuren rond het gebouw kun je nog zien dat er iets heeft gestaan."

Bij de Waterburcht in Eelde hebben bijvoorbeeld ongeveer zeven grachten om het kasteel gelegen. Op luchtfoto's zie je de ringen nog in het gras liggen. "Het lijkt van boven op een opgerolde dropveter, alsof er een ufo is geland", lacht Spiekhout.

Het wallen- en grachtenstelsel rond een kasteel was bedoeld als verdediging. Soms fungeerde het als doolhof. Het was ook handig om meer afstand tussen de vijand en jou te hebben, zodat het moeilijker was om iemand te raken met pijl en boog of andere wapens.

'Geen Disneykasteel'

Bij een kasteel denken de meeste mensen aan zoiets als het Muiderslot, een ommuurde vesting met eventueel een slotgracht eromheen. Maar bij de verdwenen kastelen in Drenthe moeten we ons iets anders voorstellen.

Spiekhout: "Het waren geen kastelen zoals in de Disney-films. Veel kastelen die ik beschrijf waren niet van steen, maar van hout en waren soms niet groter dan een toren." Het waren versterkingen in het landschap, die gebouwd waren om het eventuele vijanden moeilijk te maken.

Omgeven met landweren

Op sommige plekken is het bijna niet te zien dat er een kasteel heeft gestaan. Bijvoorbeeld in Wittelte. Daar leefde wel al langer het vermoeden dat er iets heeft gestaan op de verhoging die men Wittesheuvel noemt. Maar Spiekhout kwam erachter dat aan de andere kant van Wittelte nóg een verhoging in het landschap zit.

"Het hele buurtschap Wittelte is omgeven met landweren, een soort vestingwerk. Dat moet bedoeld zijn om een weg af te sluiten."

De Bisschop van Utrecht

De vondst van al deze kastelen in Overijssel en Drenthe zegt niet alleen iets over het landschap, maar ook iets over de machtsverhoudingen in die tijd. Op papier was de bisschop van Utrecht in het Oversticht de baas, maar in de praktijk lukte dat niet altijd.

Wanneer de bisschoppelijke macht zwak was, zagen de edelen hun kans schoon om een eigen kasteel te bouwen. Dat was in hun voordeel omdat ze soms ook onderling vetes uitvochten. "Zo ontstond er een wildgroei aan kastelen in Drenthe."

Een deel van die wildgroei is met dit onderzoek in kaart gebracht, maar Spiekhout verwacht dat er in de toekomst nog meer kastelen bij komen. "Ik denk dat er met de nieuwe technologieën en onderzoeken nog wel tientallen bij komen.