Opkomst en ondergang turfwinning Zuidoost-Drenthe: 'Ongelukkige samenloop'

De verschillende werklui, de stakingsacties en de verveners: alle aspecten van de geschiedenis van het veen in Zuidoost-Drenthe komen aan bod in het nieuwe boek van Jan Kalter. In ruim driehonderd pagina's wordt de lezer meegenomen in de bewogen geschiedenis van het gebied.

Voor het boek Opstand en ondergang van de veenarbeiders in Zuidoost-Drenthe 1860-1921 kon Kalter bogen op zijn scriptie over het onderwerp van eind jaren zeventig, begin jaren tachtig. "Het was altijd al de bedoeling om een boek te maken van die doctoraalscriptie, maar dat bleek toch wel een erg zware opgave naast een fulltimebaan", zegt hij in het Radio Drenthe-programma Cassata.

Na zijn pensioen kon hij zich op het boek storten. Doordat er tegenwoordig veel meer (digitale) archieven zijn te raadplegen, werd de scriptie aangevuld met veel nieuwe inzichten. "Dit boek focust uitsluitend op de turfwinning. Hoe gaat het daarmee? En wat zijn van die ontwikkelingen weer de sociale gevolgen?", vat Kalter zijn magnum opus kort samen.

Instorten turfwinning

De geschiedenis van de turfwinning in Emmen en omstreken is een ongelukkige. Het gebied liep vanaf het begin achter de feiten aan. "Bijna heel Nederland waar turf zat, was afgegraven", schetst Kalter de opkomst van de veeneconomie. "Zuidoost-Drenthe kwam als laatste 'aan snee'. Dat had te maken met het feit dat het verbruik van turf vooral in het Westen van het land plaatsvond. Men heeft eerst de gebieden uitgegraven die het dichtst lagen bij de gebieden waar het turf gebruikt werd."

Ook moesten er investeerders zijn die het zagen zitten om in het gebied aan de slag te gaan. "Het aan snee brengen van een hoogveengebied vergt een enorme investering vooraf. Je moet eerst ontwateren, het kan wel tien jaar duren voordat je de turf eruit kunt halen", weet Kalter. Toen het eenmaal zo ver was, waren andere brandstoffen aan een opmars bezig.

"Dat veencomplex in Zuidoost-Drenthe werd pas aan snee gebracht op het moment dat je wel kunt zeggen: nu kun je zien dat de turfwinning op zijn einde loopt. Het was dus een ongelukkige samenloop van omstandigheden, die nog eens verergerd werd doordat er weinig andere werkgelegenheid in Zuidoost-Drenthe was."

Kalter noemt het gebied een mono-economie. "Volledig afhankelijk van turfwinning en verder was er niet zo gek veel." In de Eerste Wereldoorlog beleefde de veenwinning een korte opleving, maar nadat de steenkoolproductie in het Duitse Ruhrgebied weer op gang kwam, zakte de waarde van turf weer. "In 1921 stond driekwart van de turf van het jaar ervoor nog onverkocht op het veld. Dat leidde ertoe dat er helemaal geen veen gegraven werd en iedereen werkloos raakte."

Het verhaal gaat verder onder de video

Drank als loon

Niet alleen de grote lijnen en achtergronden van de turfwinning komen aan bod. Ook de levens van de arbeiders worden beschreven. Zo is er aandacht voor het drankgebruik.

"In de vervening werd veel gezopen. Veenarbeiders horen tot de categorie ongeschoolde arbeiders. Onder alle ongeschoolde arbeiders in heel Nederland werd veel gedronken, allemaal jenever", vertelt Kalter. "Wat wel anders was, is dat het loon gedeeltelijk in drank werd uitbetaald. Daar kon je voor kiezen en veel veenarbeiders deden dat." Economisch geen goede keuze, blijkt na de waarde van de drank uitgerekend te hebben. "Als je je hele loon in geld liet uitbetalen, had je ongeveer dertig procent meer."

Armoede?

En durft Kalter zich te mengen in de eeuwige discussie over hoe groot de armoede was in het gebied, ten tijde van de veenwinning? "Het is ongeveer vanaf 1880 foute boel. Daarvoor waren er tijden dat er goed verdiend werd in de turf. Maar het was altijd afhankelijk van de situatie op de arbeidsmarkt. Was er veel vraag naar veenarbeiders, en waren er weinig, dan ging de prijs voor de arbeid omhoog. En anders ging het omlaag. Vanaf 1880 kwam het op de glijbaan terecht", concludeert de schrijver.

Het boek Opstand en ondergang van de veenarbeiders in Zuidoost-Drenthe 1860-1921 is uitgegeven door Koninklijke Van Gorcum uit Assen en kost 39.95 euro.

Meer over dit onderwerp:
Zuidoost-Drenthe Veenbrand Jan Kalter
Deel dit artikel: