Zoek het uit: 'Waarom noemden we een ijsje vroeger een ijsco?'

De zomer zit er weer op dus veel zullen er niet meer gegeten worden, maar toch gaan we het vandaag hebben over het ijsje. Of eigenlijk, over de ijsco!

"In de jaren 60 kreeg je in Drenthe in de zomer in plaats van een ijsje een ijsco. Waar komt het woord ijsco vandaan?" Dat vroeg Wim Evenhuis zich af, en hij stuurde zijn vraag in naar Zoek het uit!.

Een korte zoektocht op het wereldwijde web bracht me bij een artikel dat onderzoeker en taalkundige Roland de Bonth, werkzaam bij het Instituut voor de Nederlandse Taal, schreef voor Neerlandistiek, een online tijdschrift voor taal- en letterkunde.

Merknaam of soortnaam?

De Bonth heeft voor zijn stuk uitgebreid onderzoek gedaan naar het woord 'ijsco'. Hij beschrijft hoe de soortnaam ijsco is voortgekomen uit een merknaam. Het woord ijsco is namelijk afgeleid van 'Automatische IJscompagnie der Amsterdamsche banketbakkers', een bedrijf dat vanaf de jaren 10 van de twintigste eeuw ijswagentjes exploiteerde. Op de zijkant van de wagentjes stond ijsco., wat tot soortnaam is geworden.

Omdat het woord ijscompagnie een mondvol is en de afkorting co. voor compagnie bij velen bekend was, lag het voor de hand om kortheidshalve van ijsco. te spreken. De punt na de letter o maakte het de consument duidelijk dat het hier om een verkorte vorm van ijscompagnie ging.

Hoe oud is het?

De oudste vermelding van "IJSCO." is gevonden in De Courant van 28 augustus 1913. Het woord prijkt in kapitale letters bovenaan een bericht waarin wordt gemeld dat de N.V. Automatische IJscompagnie der Amsterdamsche Banketbakkers op die dag haar "VANILLE IJSFABRIEK" heeft geopend aan Oudezijds Voorburgwal 320.

In 1917 is de naam IJsco wettig gedeponeerd door de IJscompagnie, om namaak en vervalsing te voorkomen. Daarbij hoorde ook een logo dat op de voorverpakte ijsco's te zien was, net als op de zijkant van de ijscokarren van waaruit er verkocht werd.

Ook in Rotterdam werd de IJsco verkocht (Rechten: Delpher)

Maar wat voor ijsje was de ijsco dan eigenlijk, oorspronkelijk? Uit verschillende oude documenten blijkt dat het moet gaan om een stukje vanille-roomijs, tussen twee wafeltjes. Eigenlijk net als wat we tegenwoordig in Drenthe kennen als steekijs, of wafelijs.

Overigens was de IJsco niet uitgesproken Drents, integendeel. Met name in de grote steden, waar banketbakkers zich verenigden in een ijscompagnie, werden de ijsco's verkocht vanuit karretjes, bij geselecteerde banketbakkers, of zo vanuit de fabriek, was destijds nog heel gebruikelijk was.

Dat begon in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam in 1913, en breidde zich in de jaren daarna uit naar onder andere Breda, Den Bosch, Deventer, Dordrecht, Hoorn, Nijmegen, Zutphen en Zwolle.

Het woord IJsco

Het woord ijs in de ijscompagnie van de banketbakkers slaat op wat we tegenwoordig consumptie-ijs noemen, doorgaans vanille-roomijs. Het ijs werd verkocht in pakken van verschillende maten maar ook als ijswafel, een ijsje dat tegenwoordig beter bekend staat als wafelijsje.

Aanvankelijk was ijsco het wettig gedeponeerde handelsmerk van een ijscompagnie. Later werd het synoniem voor een ijscowagen of een ijsverkoper, zo schrijft De Bonth in zijn artikel. Daarnaast werd ijsco ook gebruikt om het product aan te duiden dat een ijsventer aan de man bracht wat volwassenen een ijswafel noemden. Dat op elke verpakking als echtheidskenmerk een logo met daarin het woord ijsco stond, zal er zeker aan bijgedragen hebben dat dit woord van een merknaam een soortnaam is geworden.

Zoek het uit!

Heb jij ook een vraag? Stuur die dan eens in naar Zoek het uit!

Meer over dit onderwerp:
zoekhetuit ijsje ijsco
Deel dit artikel: