Code zwart komt dichterbij, hoe werkt het in het ziekenhuis?

Het aantal ziekenhuisbedden dat bezet wordt door coronapatiënten blijft stijgen. Code zwart komt dichterbij, het scenario waarin mede op niet-medische gronden gekozen moet worden wie een bed krijgt. Klinisch neuropsycholoog Alex Knipping bereidt de triageteams in het Wilhelminaziekenhuis Assen voor. "We gaan niet met een dobbelsteen gooien."

"Wat we nu overal zien in Nederland is de toestroom van covid-patiënten. Ondanks het afvlakken van de piek, gaan we het waarschijnlijk niet redden met het huidige aantal bedden op zowel de kliniek als de intensive care", voorspelt Knipping. "Binnen nu en korte tijd belanden we in Fase 3. Dat is nog niet code zwart."

Wel is Fase 3 'iets heel ongewoons', zegt Knipping. "Fase 3 betekent dat de paar schaarse bedden die er nog zijn, vanuit een landelijk coördinatiepunt worden verdeeld. Ook wordt er dan niet meer gereanimeerd op de ic." Artsen kijken vooraf al strenger naar wie er nog naar een ic gebracht worden. Knipping: "Als er eigenlijk in heel het land geen ic-bed meer is, dan is het code zwart. Dan kunnen er situaties ontstaan dat er twee of meer patiënten naar de ic moeten, maar niet de ic op kunnen."

(Tekst gaat verder onder het kader)

Wanneer code zwart?

Hoe dichtbij of ver weg code zwart is, is niet bekend. Voorspellingen hierover lopen uiteen, uiteindelijk kondigt demissionair minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid Welzijn en Sport voor de zorg 'Fase 3' af, waar code zwart de laatste stap van is. Nederland zit op dit moment in Fase 2d, waarbij alle planbare zorg is afgeschaald. De volgende stap is Fase 3.

Teams bepalen

Voor code zwart zijn draaiboeken en protocollen opgesteld. Die lagen er nog van de vorige coronapiek, maar ze zijn afgelopen weken nog eens goed tegen het licht gehouden en er is geoefend op het scenario. In het WZA zijn er drie triageteams samengesteld die bepalen wie er naar de ic mag als er een plekje vrijkomt. In dat team wordt de intensivecare-arts ondersteund door twee andere dokters die de protocollen kennen.

Die artsen wonen dicht bij het ziekenhuis en zijn er binnen een paar minuten als er een beslissing genomen moet worden. Knipping verwacht dat dat niet heel vaak gaat voorkomen. "De kans op code zwart is heel reëel. Maar de kans is niet zo groot dat op het moment dat er een bed vrijkomt, er twee patiënten aanwezig zijn die op dat moment naar de ic moeten."

Komt er een ic-bed vrij en er is één patiënt die naar de afdeling moet, dan gaat die. Er wordt niet gewacht. "Wie de klapdeuren gepasseerd is, is 'veilig'. Je wordt nooit van de ic afgehaald ten faveure van iemand anders. Stel er ligt een 60-jarige en iemand van 20 heeft een ic-bed nodig, wordt er niet geruild."

Een impressie van de intensive care in Assen (Rechten: ANP / Marcel J. de Jong)

Volgorde

Maar hoe klein de kans ook is, er is een mogelijkheid dat er een ic-bed in Assen vrijkomt en er twee patiënten (of meer) patiënten zijn die naar de ic moeten. Er wordt dan gekeken naar niet-medische afwegingen. De eerste is de te verwachten ligduur. Knipping: "De kortste ligduur gaat voor. Bij de beoordeling maakt het niet uit of iemand covid heeft of niet. Dat onderscheid wordt niet gemaakt."

Wel speelt covid een rol bij de in te schatten ligduur. "Iemand met covid ligt al snel twee à drie weken op een ic. Voor een ouder iemand met diabetes kan dat vier of vijf weken zijn", zegt Knipping. Dus komt iemand vanwege een ongeluk binnen voor de ic en is de ligduur drie weken en is er op dat moment een covidpatiënt waar de ligduur ook op drie weken wordt geschat, wordt er niet gekozen op basis van de medische reden voor opname.

In dat geval wordt er beoordeeld op het volgende criterium. "Dan wordt gekeken of het gaat om een zorgmedewerker die met hoog risico op besmetting heeft gewerkt. Het komt eigenlijk niet meer voor dat iemand onbeschermd met een covid-patiënt omgaat, maar in het begin van de covidperiode was het zeker een probleem dat mensen, in de thuiszorg bijvoorbeeld, onbeschermd werkten."

En dus is de kans groter dat leeftijd een rol gaat spelen. "Patiënten worden ingedeeld in leeftijdsgroepen van 20 jaar. Dus van 0 tot 20, van 20 tot 40, enzovoort", legt Knipping uit. "De jongste leeftijdsgroep gaat voor. Het idee is dat dat het eerlijkst is, de oudere patiënt heeft meer kans gehad al van het leven te genieten."

Patiënten van 3 en 19 vallen dus in dezelfde groep, net als mensen van 61 en 78. Vallen de patiënten in dezelfde leeftijdsgroep, dan wacht er een loting.

Vaccinatiestatus speelt geen rol

Of iemand gevaccineerd is of niet speelt op geen enkel moment in het proces een rol bij de toewijzing van een ic-bed, legt klinisch neuropsycholoog Alex Knipping van het WZA uit. "Dat mag wettelijk niet, de artsen die beslissen weten dat ook niet eens."

Knipping weet dat er stemmen opgaan om daar wel naar te kijken. "Het zorgt ook hier soms voor een heel ongemakkelijk gevoel, omdat personeel ziet dat ongevaccineerden heel veel plaatsen innemen. Maar het mag niet, het is in geen enkele stap een criterium."

Maar wat als blijkt dat iemand met een vaccin korter op de ic komt te liggen dan iemand zonder? "Dan kan het op die manier wel een rol gaan spelen bij de ligduur. Maar de arts moet dat hard kunnen maken, dat speelt nu geen rol", zegt Knipping.

Het WZA heeft een paar bedden op de intensive care (Rechten: ANP / Marcel J. de Jong)

Loting

"Dat moet op een manier dat de arts geen invloed kan uitoefenen. Dat gebeurt dus niet door een dobbelsteen te gooien of met muntjes", vertelt de WZA-arts. "Daarvoor is een speciale lotingtool van het UMCG. De artsen voeren een aantal gegevens in van de patiënten en de artsen zelf. Een interne rekenmethode die werkt op basis van toeval geeft de uitkomst. De uitslag staat dan ook vast. Hij kan niet verwijderd worden."

Dat laatste is bedoeld zodat er achteraf bij klachten van familieleden kan worden laten zien dat er zuiver is gewerkt. De schuld komt dus niet te liggen bij een persoon die op enter drukt om de loting te starten. "Dat is een knop met veel gewicht. Heel akelig, er wordt beslist over leven of dood. De tool zorgt ervoor dat de beslissing niet op iemands schouders komt te liggen."

Volgens Knipping is code zwart een reëel scenario (Rechten: ANP / Marcel J. de Jong)

Nazorg

Iemand de toegang tot de intensive care ontzeggen en daarmee dus eigenlijk een doodvonnis uitspreken, gaat gepaard met emoties. Zowel het triageteam als de familie kan nazorg verwachten na het proces. "Voor de triage-artsen is er zogeheten peer-support, dus praten met een ervaren collega", zegt Knipping.

Voor de patiënt die is uitgeloot wordt gekeken wat de beste plek is om naartoe te gaan. Dat kan thuis zijn als daar tijd voor is, dat kan in een aparte ruimte in het ziekenhuis of een externe palliatieve afdeling. "Het is natuurlijk een vreselijke slag voor de familie. Daarom staat er altijd een team op oproepbasis klaar, dat bestaat uit een psycholoog, psychiater, maatschappelijk werker en een geestelijk verzorger of palliatief verpleegkundige." Dat psychosociale team kan ook voor ziekenhuismedewerkers worden ingezet.

Veiligheid

Maar er is meer assistentie geregeld voor ziekenhuispersoneel, want tijdens code zwart worden heftige reacties verwacht. "Dat zie je nu al, we zetten nu al extra beveiligers in, omdat we merken dat er nu al wat meer agressie vrijkomt", zegt Knipping. "Dat gaan we dan opschalen, daarover zijn ook afspraken met de burgemeester gemaakt, de politie is paraat. Heel veel medewerkers hebben overigens al een weerbaarheidstraining gehad, omdat ze sowieso al te maken kunnen krijgen met agressie van patiënten of familie tijdens hun werk."

Volgens Knipping is het grootste probleem bij het personeel de komende tijd vooral uitputting. "We vechten al bijna twee jaar tegen covid en het lijkt wel vechten tegen de bierkaai. De situatie lijkt uitzichtloos, het brengt onzekerheid en spanningen." In het begin van de coronacrisis ontstond er volgens hem nog een soort energie om het samen aan te pakken. "Maar het nieuwe is er wel af."

NOS op 3 legt in onderstaande video uit hoe het kan dat de druk op ic-bedden weer zo groot is:

Waarom we niet meer IC-bedden hebben

Meer over dit onderwerp:
WZA corona code zwart Wilhelminaziekenhuis Assen
Deel dit artikel: